ناهنجاری‌های اسکلتی (از جمله تغییرات وضعیتی ستون فقرات و اندام‌های تحتانی) مشکلات شایعی در جوامع امروزی هستند که می‌توانند کیفیت زندگی، عملکرد حرکتی و سلامت عمومی فرد را تحت‌تأثیر قرار دهند. اهمیت شناسایی و اصلاح زودهنگام این ناهنجاری‌ها از نظر فیزیولوژیک و اقتصادی بالاست، چرا که مداخلات به‌موقع مانند تمرینات اصلاحی می‌تواند از پیشرفت بیشتر و عوارض ثانویه جلوگیری کند. مطالعات نشان داده‌اند که تمرینات هدفمند فیزیوتراپی می‌توانند انحنای نامطلوب ستون فقرات یا تغییر زاویه اندام‌ها را تا حدی بهبود بخشند. در این مقاله به بررسی شیوع و اهمیت ناهنجاری‌های اسکلتی و نقش تمرینات اصلاحی در بهبود آن‌ها می‌پردازیم. 

آناتومی طبیعی و علل ایجاد ناهنجاری‌ها

در حالت طبیعی، ستون فقرات انسان دارای انحنای  S‌شکلی متشکل از گودی گردنی (لوردوز گردنی)، برآمدگی پشتی (کیفوز توراسیک)، گودی کمری (لوردوز لومبار) و برآمدگی خاجی است. تغییرات بیش از حد در این انحناها یا انحرافات جانبی، ناهنجاری‌ تشخیص داده می‌شود. به عنوان مثال، کیفوز به انحنای بیش از حد رو به جلو در ناحیه توراسیک اطلاق می‌شود، در حالی که لوردوز به گودی بیش از حد در ناحیه کمری اشاره دارد. اسکولیوز به انحراف جانبی ستون فقرات می‌گویند و صافی کف پا (پس پلانوس)، پرانتزی و ضربدری بودن زانوها (زانوی پرانتزی و ضربدری) به وضعیت غیرطبیعی محور اندام‌های تحتانی اشاره دارند.

علل ناهنجاری‌های اسکلتی متنوع است. نشستن یا ایستادن نامناسب مداوم می‌تواند به شکل‌گیری کیفوز وضعیتی منجر شود، به‌طوری‌که ضعف عضلات پشتی بالا و کوتاهی عضلات قفسه سینه از جمله عوامل دخیل‌اند. علاوه بر عوامل وضعیتی، ناهنجاری‌های اسکلتی ممکن است ناشی از تروما، بیماری‌های مادرزادی (مثلاً ناهنجاری مهره‌ها)، بیماری‌های متابولیک استخوان (مانند پوکی استخوان یا راشیتیسم) یا عوامل رشدی و سنی باشند​. به طور کلی، کمبود تحرک، تغییرات ساختاری استخوان‌ها، ضعف عضلانی و هماهنگی نادرست میان عضلات متقابل (مانند همسترینگ و عضلات خم‌کننده لگن در لوردوز کمری) در ایجاد این ناهنجاری‌ها دخیل‌اند. در صورت عدم اصلاح به موقع، این ناهنجاری‌ها می‌توانند منجر به دردهای مزمن، کاهش انعطاف‌پذیری و مشکلات تنفسی یا عصبی در آینده شوند.

اصول طراحی تمرینات اصلاحی

در طراحی برنامه تمرینات اصلاحی برای ناهنجاری‌های اسکلتی باید چند اصل کلیدی رعایت شود. ابتدا باید نقاط ضعف عضلانی و ناهماهنگی‌های حرکتی شناسایی گردد. غالباً ناهنجاری‌ها ناشی از عضلات ضعیف مقابل و عضلات کوتاه شده سایر گروه‌ها هستند، بنابراین ترکیبی از تمرینات تقویتی (برای عضلات ضعیف) و کششی (برای عضلات کوتاه) در برنامه گنجانده می‌شود​. دوم اینکه تمرینات باید به صورت تدریجی بارگذاری و پیشرفت شوند تا عضلات و بافت‌های اتصال کافی برای تحمل بار بدست آورند. سوم آنکه تمرینات باید چندوجهی باشند و هم‌زمان بر روی انعطاف‌پذیری، ثبات مفصلی و تقویت عضلات کور تمرکز کنند، مثلاً در اصلاح کیفوز، تقویت عضلات خلفی شانه (مانند ذوزنقه میانی و تحتانی) همراه با کشش عضلات سینه‌ای و همسترینگ لازم است. برنامه تمرینی مناسب باید شامل تمرینات فعال (مانند ورزش‌های مقاومتی) و تمرینات پسیو یا کششی باشد تا حرکت صحیح و متعادل بدن بازیابی شود.

علاوه بر این، اصلاح وضعیت نشستن و ایستادن از طریق آموزش پدیدار نگه داشتن قوس‌های طبیعی ستون فقرات و پرهیز از حالات انقباضی طولانی عضلات، پایه‌ای ضروری در این تمرینات است​. به طور مثال، مشاوره‌های آموزشی همراه با تمرینات باعث افزایش درک وضعیتی فرد و بهبود نتایج خواهد شد. بر اساس نتایج تحقیق الپزه و همکاران (۲۰۲۲)، استفاده از دوره ترکیبی تمرینات اصلاحی همراه با آموزش درک وضعیتی (postural perception) اثربخشی درمان کیفوز را افزایش داده و بهبود قابل توجه‌تری در زاویه ستون فقرات ایجاد می‌کند​. در نهایت، طراحی برنامه باید متناسب با سن، شدت ناهنجاری و شرایط جسمانی بیمار صورت گیرد تا علاوه بر ایمنی، رضایت‌مندی طولانی‌مدت فرد را به همراه داشته باشد.

تمرینات اصلاحی اختصاصی برای هر ناهنجاری

کیفوز (انحنای بیش از حد توراسیک)

کیفوز توراسیک وضعیتی است که در آن قوس پشتی ستون فقرات بیش از حد افزایش می‌یابد. تصویر زیر نمایی از کیفوز را نشان می‌دهد:

علل شایع کیفوز وضعیتی شامل ضعف عضلات خلفی شانه (ذوزنقه) و کوتاهی عضلات قفسه سینه است. برای اصلاح کیفوز، تمرکز تمرینات بر تقویت عضلات پشتی (مانند کشش لانج و به عقب کشیدن شانه‌ها) و کشش عضلات جلویی (کشش قفسه سینه و همسترینگ) است​. به‌عنوان مثال، تمریناتی مانند Scapular Retraction، کشش عضلات سینه با تماس بازو به دیوار مفید هستند. همچنین تمرینات تقویتی مانند بالا کشیدن کتف( (Shrugبا وزنه سبک یا کش و چرخش شانه به عقب (Rows) باعث تقویت عضلات ضعیف می‌شوند. در مطالعات بالینی نشان داده شده است که اجرای منظم برنامه تمرینی اصلاحی می‌تواند زاویه کیفوز را به صورت معناداری کاهش دهد​. به‌عنوان نمونه، سیدی و همکاران (۲۰۱۴) گزارش کردند که هر دو روش برنامه تمرینی موضعی (LCEP) و جامع (CCEP) موجب کاهش معنی‌دار زاویه کیفوز توراسیک در مقایسه با گروه کنترل شدند (p=0.001)، که برنامه جامع اثر بیشتر و حجم اثر بالاتری داشت​. همچنین الپزه و همکاران (۲۰۲۲) تأکید کردند که افزودن آموزش درک وضعیتی به برنامه تمرینی، کاهش زاویه کیفوز و بهبود تعادل را افزایش می‌دهد​.

تمرینات زیر برای اصلاح کیفوز پیشنهاد می‌شوند:

• کشش عضلات قفسه سینه:  دست‌ها را پشت سر قلاب کرده و به آرامی آرنج‌ها را به عقب فشار دهید تا احساس کشش در عضلات جلوبازو و سینه‌ای ایجاد شود.
• بالا بردن شانه با وزنه یا کش:  با دست‌ها در کنار بدن، شانه‌ها را به سمت گوش‌ها بالا ببرید (Shrug) و به آرامی پایین آورید، این تمرین ذوزنقه فوقانی را تقویت می‌کند.
• نشر دستها با دمبل یا کش مقاومتی:  در حالت اسکات ساده با دمبل یا کش، در حالی که کش در جلوی بدن قرار دارد بازوها را با یک زاویه ثابت به عقب بکشید و عضلات میانی کتف را منقبض کنید.

جدول زیر یک نمونه برنامه تمرینی ۸ هفته‌ای برای کیفوز را نشان می‌دهد (۳ جلسه در هفته):

تمرین	توضیح	تکرار/ست	فرکانس
کشش قفسه سینه (Doorway Stretch)	ایستاده در قاب در، دستان خود را بر لبه قاب قرار داده و به جلو خم شوید	۳۰ ثانیه × ۳ ست	۳ جلسه/هفته
نشر پشت با کش مقاومتی	ایستاده، کش را در دست گرفته، آرنج را تا پهلو بکشید (Row)	۱۲ تکرار × ۳ ست	۳ جلسه/هفته
بالا بردن شانه با وزنه	دمبل سبک در دستان آویزان، شانه‌ها را بالا ببرید (Shrug)	۱۵ تکرار × ۳ ست	۳ جلسه/هفته
کشش پشت (Cat-Camel)	حالت چهار دست و پا، پشت را به سمت سقف قوس دهید و سپس به داخل فرو ببرید	۱۰ تکرار × ۲ ست	۳ جلسه/هفته

لوردوز (گودی بیش از حد کمری)

لوردوز کمری به افزایش گودی ناحیه کمری اطلاق می‌شود. این وضعیت اغلب با کشیدگی بیش از حد عضلات خم‌کننده لگن و ضعف عضلات شکمی همراه است. در افراد مبتلا، ممکن است شانه‌ها عقب رفته و پشت (گودی کمر) برجسته دیده شود. تصویر زیر وضیعت لوردوز را نشان می‌دهد:

برای اصلاح لوردوز، باید ابتدا عضلات خم‌کننده لگن و اطراف مهره ها را کشش داد و همزمان عضلات شکمی و سرینی را تقویت کرد. تمرینات کششی مانند «کشش خم‌کننده لگن با زانو خم» و «کشش عضلات اطراف ستون مهره ها» ضروری است. در مقابل، تمریناتی مثل پل باسن (پل پا)، پلانک و کرانچ شکم عضلات شکمی و گلوتئال را تقویت می‌کنند. همچنین تقویت عضلات پشت پایین (کمر) در حد متعادل می‌تواند به حفظ انحنای صحیح کمک کند. یک مرور نظام‌مند اخیر نشان می‌دهد که تمرینات اصلاحی مؤثر هستند. نوری و همکاران (۲۰۲۲) در یک متاآنالیز گزارش دادند که تمرینات اصلاحی مختلف اثر مثبت متوسطی بر کاهش زاویه لوردوز کمری در بیماران لوردوز و هایپرلوردوز دارند​. بنابراین، ترکیب متوازن تمرین‌های کششی و تقویتی برای بازگرداندن گودی کمر به محدوده طبیعی توصیه می‌شود.

نمونه تمرینات 

• کشش خم‌کننده لگن (Hip Flexor Stretch) : در وضعیت لانج، زانو جلویی خم و پشتی را به آرامی به سمت جلو فشار دهید تا کشش در کشاله ران عقبی ایجاد شود.
• پل باسن (Glute Bridge) : به پشت دراز کشیده، زانوها خم، باسن را از زمین بلند کنید تا عضلات سرینی و پشت کمر فعال شوند.
• کرانچ شکم (Crunch) : دراز کشیده، زانوها را خم کرده، سر و شانه‌ها را از زمین بلند کرده و عضلات شکمی را منقبض کنید.
• پلانک (Plank) : با آرنج‌ها و پنجه‌ها زمین را نگه داشته، بدن را در یک خط مستقیم نگه دارید تا عضلات شکمی و ستون فقرات تقویت شوند.

جدول برنامه تمرینی نمونه برای لوردوز (۴ هفته، ۳ جلسه در هفته):

تمرین	توضیح	تکرار/ست	فرکانس
کشش خم‌کننده لگن	لانج با فشار ملایم، کشش را برای ۳۰ ثانیه نگه دارید	۳۰ ثانیه × ۳ ست	۳ جلسه/هفته
پل باسن	به پشت دراز کش، باسن را بلند کنید، تا ۵ ثانیه نگه دارید	۱۵ تکرار × ۳ ست	۳ جلسه/هفته
کرانچ شکمی	تنه را بلند کنید، شانه‌ها از زمین جدا باشد	۱۵ تکرار × ۳ ست	۳ جلسه/هفته
پلانک ثابت	بدن را مستقیم نگه دارید، تحمل تا ۳۰ ثانیه	۳۰ ثانیه × ۲ ست	۳ جلسه/هفته

اسکولیوز (انحراف جانبی ستون فقرات)

اسکولیوز به انحراف جانبی ستون فقرات (به شکل S یا C) گفته می‌شود و اغلب در دوران نوجوانی بدون علت مشخص (ایدیوپاتیک) بروز می‌کند. انحراف اسکولیوز معمولاً با چرخش مهره‌ها و عدم تعادل عضلانی همراه است. تصویر زیر انحراف ستون فقرات را نشان می‌دهد:

مداخلات فیزیوتراپی برای اسکولیوز به تمرینات تخصصی اسکولیوز (Physiotherapeutic Scoliosis-Specific Exercises, PSSE)  مانند متدهای شوئمبرگر، شرووت و کلروف اشاره دارند که به تعادل عضلانی و کشش در جهت انحراف تمرکز می‌کنند. متاتحلیل‌ها نشان می‌دهند که تمرینات اصلاحی می‌توانند در بیماران نوجوان مؤثر باشند. به طور مثال، گامیز برمودس و همکاران (۲۰۲۲) دریافتند هفت کارآزمایی کنترل‌شده‌ی تصادفی (۲۳۶ بیمار نوجوان) حاکی از شواهد با کیفیت متوسط و اثر قابل‌توجهی در کاهش انحراف اسکولیوز برای گروه تمرینی نسبت به گروه عدم مداخله بوده است (SMD = -0.59)​. به عبارت دیگر، تمرینات اسکولیوز مخصوص منجر به کاهش متوسط انحراف ستون فقرات در مقایسه با گروه کنترل شد. تمریناتی مانند کشش مایل پشت روی توپ، تقویت عضلات جانبی تنه، بازگرداندن ستون فقرات با تمرینات Pilates و تقویت عضلات شکم و پهلو از جمله روش‌های کاربردی هستند.

تمرینات اصلاحی اسکولیوز عبارتند از:

• کشیدن به سمت منحرف شده:  با استفاده از کش ورزشی، تنه را به سمت مخالف انحراف بکشید تا عضلات کناری ستون تقویت شوند.
• پل نیمه چرخشی (Sidelying Hip Raise) : در وضعیت درازکش پهلو، باسن را بالا ببرید تا عضلات پهلو (ابداکتور لگن) فعال گردند.
• باز کردن شانه با کش (Shoulder Abduction with Band) : ایستاده، یک دست را با کش ورزشی از جلوی بدن باز کنید تا شانه‌ها متعادل شوند.
• حرکت چرخشی لگن (Pelvic Clock) : در حالت خوابیده به پشت، تصور کنید لگن به صورت عقربه ساعت می‌چرخد و در جهات مختلف لگن را بچرخانید تا کنترل عضلات مرکزی تقویت شود.

جدول برنامه تمرینی نمونه برای اسکولیوز (۶ هفته، ۳ جلسه در هفته):

تمرین	توضیح	تکرار/ست	فرکانس
کشش پهلوی مایل (Side Stretch)	ایستاده، دست آزاد را به سمت سمت مخالف بکشید (کش عضلات جانبی)	۲۰ ثانیه × ۳ ست	۳ جلسه/هفته
پل پهلو (Side Plank)	روی یک بازو و مچ پا تکیه کرده، بدن را در امتداد صاف نگه دارید	۲۰ ثانیه × ۳ ست	۳ جلسه/هفته
پلانک با باز کردن پا (Leg Lift)	در پلانک دست‌ها، یکی از پاها را از پهلو بلند کنید	۱۰ تکرار هر پا × ۳ ست	۳ جلسه/هفته
کشش کمر روی توپ (Back Extension Ball)	به شکم روی توپ ورزشی خو‌ابیده و تنه را بالا ببرید	۱۲ تکرار × ۳ ست	۳ جلسه/هفته

صافی کف پا (Pes Planus)

صافی کف پا کاهش قوس طولی داخلی (Medial longitudinal arch) پا است که می‌تواند منجر به دردهای کف پا و فشار غیرطبیعی به زانو و کمر شود. دو نوع شایع آن عبارت‌اند از صافی کف پای انعطاف‌پذیر (که در حالت بدون وزن برداشتن قوس باز می‌گردد) و صافی کف پای سخت. مطالعات نشان می‌دهد که تمرینات تقویتی عضلات داخل و خارج پا در بهبود این وضعیت مؤثر است. در کودکان، مرور نظام‌مند ناوارو-پاتون و همکاران (۲۰۲۵) نشان داد که فعالیت‌های آموزشی (Functional re-education) شامل تقویت عضلات داخل پا در بهبود ساختار قوس کف پا و بهبود عملکرد در مبتلایان مؤثر است​. به طوری که این مرور توصیه می‌کند تمرینات تقویتی (به ویژه تقویت عضلات داخل پا) حداقل هشت هفته انجام شود تا تغییرات مثبت دیده شود. همچنین یک تحلیل در سال ۲۰۲۴ نشان می‌دهد که در بزرگسالان دارای صافی کف پای انعطاف‌پذیر، انواع تمرینات مختلف (از جمله تقویت عضلات تیبیالیس خلفی، کشش ایلیوپسواس، تمرینات عصبی-عضلانی لگن و تمرینات کل عضلات پایین‌تنه) می‌توانند شکل قوس را بهبود دهند​. بر اساس این نتایج، ترکیبی از تمریناتی مانند کوتاه کردن کف پا (Short Foot Exercise)، بالا آوردن پنجه پا (Tiptoe Raises)و تمرینات تقویت تیبیالیس خلفی توصیه می‌شود تا عضلات موثر در حفظ قوس کف پا تقویت شوند.

تمرینات برای صافی کف پا :

• تمرین کوتاه کردن کف پا (Short Foot) : نشسته یا ایستاده، سعی کنید استخوان تالوس را به سمت بالا بکشید تا قوس پا فعال شود، انگشتان روی زمین بمانند.
• بالا بردن پنجه (Calf Raises) : ایستاده، پاشنه‌ها را از زمین بلند کرده و روی پنجه بایستید، سپس پایین بروید.
• کشش حوله با انگشتان پا :  یک حوله را روی زمین انداخته، با انگشتان پا آن را جمع کرده و بکشید.
• کشش آشیل (Achilles Stretch) : در حالت لانج با قرار دادن دستها روی دیوار، یک پا عقب و پاشنه روی زمین باشد تا عضله ساق کشیده شود.

جدول برنامه تمرینی نمونه برای صافی کف پا (۶ هفته، ۳ جلسه در هفته):

تمرین	توضیح	تکرار/ست	فرکانس
تمرین Short Foot (حفظ قوس)	نشسته یا ایستاده، قوس کف پا را با فشردن استخوان تالوس ایجاد کنید	۱۵ تکرار × ۳ ست	۳ جلسه/هفته
بالا بردن پنجه	ایستاده، پاشنه‌ها را بلند و پایین کنید	۱۵ تکرار × ۳ ست	۳ جلسه/هفته
کشش آشیل با دیوار	یک پا جلو و یک پا عقب، با دستان روی دیوار، عضله ساق کشیده شود	۳۰ ثانیه × ۳ ست	۳ جلسه/هفته
برداشتن حوله با انگشتان	حوله روی زمین، با انگشتان پا آن را بگیرید و جمع کنید	۱۰ تکرار × ۲ ست	۳ جلسه/هفته

زانوی ضربدری (ژنووالگوم) و زانوی پرانتزی (ژنوواروم)

ژنووالگوم (زانوی ضربدری) وضعیتی است که در آن زانوها به سمت داخل متمایل می‌شوند و مچ‌ها از هم فاصله می‌گیرند. این وضعیت معمولاً در کودکان تا حدود ۶-۷ سالگی طبیعی است و در صورت استمرار پس از آن نیاز به بررسی دارد. ژنوواروم (پرانتزی) عکس آن است یعنی زانوها فاصله می‌گیرند و مچ‌ها به هم نزدیک می‌شوند. در اوایل کودکی نیز کمی پرانتزی بودن طبیعی است و تا سن ۲-۳ سالگی برطرف می‌شود، اگر ادامه یابد، می‌تواند ناشی از بیماری‌های استخوانی مانند بلانت باشد.

برای اصلاح این ناهنجاری‌ها در مراحل اولیه می‌توان به تقویت عضلات لگن و پا پرداخت. در ژنووالگوم (زانوی ضربدری)، تقویت عضلات خارجی ران و لگن به‌ویژه گلوتئوس مدیوس و در صورت وجود پرونیشن، تقویت عضلات تیبیالیس خلفی مطرح است. تمریناتی مانند راه‌رفتن جانبی با کش (Lateral Band Walk) و دورکردن ران در وضعیت ایستاده (Hip Abduction) برای بهبود کنترل زانو و کاهش تمایل به والگوس توصیه می‌شوند. در ژنوواروم (زانوی پرانتزی)، تمرکز اصلی بر تقویت عضلات داخلی ران (اداکتورها) و کنترل عضلات داخلی زانو بوده و همزمان باید کشش ساختارهای خارجی ران و زانو در نظر گرفته شود. همچنین در صورت وجود سوپینیشن یا اختلال در کنترل مچ پا، تقویت عضلات تثبیت‌کننده مچ پا به‌ویژه تیبیالیس قدامی و پرونئال‌ها اهمیت دارد. تمریناتی مانند اسکات با توپ بین زانوها، اداکشن ران با کش و کنترل تک‌پا در راستای صحیح زانو برای بهبود هم‌راستایی اندام تحتانی توصیه می‌شوند. همچنین انجام اسکات صحیح (با دقت به تراز زانوها) و تمرینات تعادلی روی یک پا به تقویت عضلات تثبیت‌کننده زانو کمک می‌کند. لازم به ذکر است که کودکان خردسال معمولاً با رشد بهبود می‌یابند و تمرینات اصلاحی برای حمایت از این روند توصیه می‌شود، در حالی که در نوجوانان و بزرگسالان ممکن است علاوه بر تمرینات، نیاز به درمان‌های کمکی (مانند ارتز یا حتی جراحی در موارد شدید) باشد. مطالعات ویژه‌ای در زمینه تأثیر تمرینات بر ژنووالگوم/ژنوواروم وجود ندارد، اما اصول عمومی تقویت عضلات لگن و ران و آموزش الگوهای حرکتی صحیح می‌تواند مفید باشد.

مقایسه اثربخشی تمرینات در گروه‌های سنی مختلف

تحقیقات نشان می‌دهند که مداخله در سنین پایین‌تر عموماً نتایج بهتری دارد، چرا که اسکلت و مفاصل در کودکی انعطاف‌پذیرتر هستند و الگوهای نامناسب حرکتی هنوز به عادات استخوانی تبدیل نشده‌اند. در ناهنجاری‌هایی مانند صافی کف پا، مرورها حاکی از آن است که در کودکان اجرای تمرینات اصلاحی منجر به بهبود چشمگیر قوس پا و عملکرد می‌شود​ ، بنابراین «آموزش عملکردی» از درمان‌های اصلی در کودکان مبتلا به صافی کف پا توصیه می‌شود. در مقابل، در بزرگسالان اثربخشی تمرینات اصلاحی ممکن است متوسط باشد ولی باز هم با ارتقای تقارن عضلانی باعث کاهش علائم و پیشگیری از عوارض می‌شود. به‌طور مشابه، در کیفوز نوجوانان، استفاده از برنامه تمرینی جامع کاهش قابل‌توجه‌تری نسبت به دوره‌های کوتاه‌مدت نشان داده است​. برای اسکولیوز نوجوانان متوسط (کمتر از ۳۰ درجه انحراف)، شواهد متوسطی حاکی از اثر مثبت تمرینات اصلاحی بر کاهش انحراف و بهبود کیفیت زندگی وجود دارد​. از سوی دیگر در بزرگسالان مبتلا به اسکولیوز پیشرفته یا بیماران کمردرد (ناشی از لوردوز یا کیفوز)، تمرینات به عنوان مکمل درمان با هدف کاهش درد و افزایش تحمل عملکردی به کار می‌رود، اما اثر آن‌ها نسبت به مداخلات در سنین رشد معمولاً کمتر است. به‌طور کلی، تأکید شده که آغاز به‌موقع تمرینات اصلاحی در کودکان و نوجوانان منجر به بیشترین اصلاح می‌شود و در بزرگسالان نیاز به تمرین مداوم و چندوجهی با صبر و استمرار دارد​.

نتیجه‌گیری

تمرینات اصلاحی یک ابزار کلیدی در مدیریت ناهنجاری‌های اسکلتی هستند که با تمرکز بر تقویت عضلات ضعیف و کشش عضلات کوتاه‌شده می‌توانند ساختار و وضعیت اسکلتی را بهبود بخشند. برای هر ناهنجاری اسکلتی (کیفوز، لوردوز، اسکولیوز، صافی کف پا، زانوی ضربدری و پرانتزی) برنامه‌های تمرینی اختصاصی و ترکیبی مورد نیاز است. شواهد علمی نشان می‌دهد که اجرای منظم این تمرینات باعث کاهش انحرافات وضعیتی و بهبود عملکردی می‌شود.علاوه بر مداخلات ورزشی، اصلاح سبک زندگی نشستن و ایستادن، آموزش وضعیت صحیح و پیگیری منظم از اهمیت بالایی برخوردارند. با توجه به تنوع سنی و شرایط فردی بیماران، برنامه‌های تمرینی باید به‌صورت شخصی‌سازی‌شده تنظیم شده تا حداکثر نتیجه حاصل گردد.

فهرست منابع

• Elpeze G., Usgu G., et al. “The Effect of a Comprehensive Corrective Exercise Program on Kyphosis Angle and Balance in Kyphotic Adolescents.” Healthcare 10.12 (2022): 2478. doi:10.3390/healthcare10122478​.
• Seidi F., Rajabi R., et al. “The efficiency of corrective exercise interventions on thoracic hyper-kyphosis angle.” J Back Musculoskelet Rehabil 27.1 (2014): 7–16. doi:10.3233/BMR-130411​.
• Gámiz-Bermúdez F., Obrero-Gaitán E., et al. “Corrective exercise-based therapy for adolescent idiopathic scoliosis: Systematic review and meta-analysis.” Clin Rehabil 36.5 (2022): 597–608. doi:10.1177/02692155211070452​.
• Nouri R., Vahedian M., et al. “Effects of Corrective Exercises on Lumbar Lordotic Angle Correction: A Systematic Review and Meta-Analysis.” Rehabil Res Pract (2022): 1800418. doi:10.1155/2022/1800418​.
• Navarro-Patón C., Ramos-Petersen L., et al. “Efficacy of Functional Re-Education as a Treatment for Infantile Flexible Flatfoot: Systematic Review.” Sensors 25.2 (2025): 592. doi:10.3390/s25020592​.
• Feng C., Wang Z., et al. “Comparing the efficacy of exercise therapy on adult flexible flatfoot individuals through a network meta-analysis.” Sci Rep (2024). doi:10.1038/s41598-024-72149-w​.
• Cleveland Clinic. “Kyphosis: What It Is, Causes, Symptoms, Types & Treatment.” Cleveland Clinic Health Essentials (2024). Retrieved from clevelandclinic.org​.